Lucas 22
Ju̱denu jto̱ nijya̱nvamyu (YADNT) vs VC
1 Ratuudiyada ji̱tara vichtya runda, varityi riimyiñu̱yadara pa̱ suro̱, jiryatiy ru̱tachara Pásco vichtyara.
1 Aproximava-se a festa dos pães sem fermento, chamada Páscoa.
2 Rivya̱ta̱da ji̱ta caserdótevyeda nutyityu̱miy, Ju̱denu niquejada datyanuvavyedata rana̱cho̱, nu̱tyuramusiy rirya̱jvatyaniñi̱ Jesús, nu̱tyuramusiy, tapitya richuvu̱ryi nijya̱nvay.
2 Os príncipes dos sacerdotes e os escribas buscavam um meio de matar Jesus, mas temiam o povo.
3 Sajayada ji̱ta Satanásiy variy siva Judásibe, jiryatiy ru̱tachara Iscaryótiy musi̱ni̱. Ni̱ni̱ vichanu̱yada Jesúsjsa̱ datyavay tenu, jiryatiy richiityari̱nu̱yada mityijyiñi̱ Jesús.
3 Entretanto, Satanás entrou em Judas, que tinha por sobrenome Iscariotes, um dos Doze.
4 Saya̱da ji̱ta jtaja̱dodana̱cho̱ ruusa̱ caserdótevyeda nutyityu̱miy, jiivu̱setavay nutyityu̱miy jarye ruusa̱ju̱: “¿Nu̱tyuramusiy raryiche̱ jiryejyomuju̱ni̱ Jesús, nu̱tyuramusiy?”
4 Judas foi procurar os príncipes dos sacerdotes e os oficiais para se entender com eles sobre o modo de lho entregar.
5 Riichana̱yada ji̱ta variy ranchiy, ru̱teda ji̱ta variy siva: “Nu̱ña̱day murichenu criquitya ramurichirya ji.”
5 Eles se alegraram com isso, e concordaram em lhe dar dinheiro.
6 Su̱mutya̱jada ji̱ta Judásibe variryi: “Jo, rántyéra.” Sajachipiya̱jada variy jivyimu: “¿Nu̱tyuramusiña̱ raryi sa̱y nutyityu̱vedani̱ Jesús, nu̱tyuramusiy? nijya̱nvajyuu niya̱resiy dyetya.”
6 Também ele se obrigou. E buscava ocasião oportuna para o trair, sem que a multidão o soubesse.
7 Rito̱jada ji̱ta Pa̱ Suro̱ vichtya runda variy. Riryi jvañi̱ carni̱rudenu variy, ratatidye riryi jachipityara Ju̱denu ramityadeda riy jimyunatyavabe.
7 Raiou o dia dos pães sem fermento, em que se devia imolar a Páscoa.
8 Su̱pa̱jada ji̱ta Jesús variñada Pyítruju̱be Juánbatya: “Sa̱na̱jdutyara Pásco rundamu jmyi̱sara vu̱jyu̱, vurya̱tidye jmyirya.”
8 Jesus enviou Pedro e João, dizendo: Ide e preparai-nos a ceia da Páscoa.
9 Nani̱teda ji̱ta variy siva: “¿Tera jivya̱ta na̱ña̱jdutyara, te?”
9 Perguntaram-lhe eles: Onde queres que a preparemos?
10 Su̱mutya̱jada Jesús variñada: “Sa̱na̱jnu̱y, sa̱na̱numatiy jañuve ja̱mu vicha̱damu sa̱na̱jdcho̱niñi̱ vanu, javiñu nichu̱. Sa̱na̱siityari̱ jasiy rorivyimuju̱ variñi̱, jasityi sa̱jañuve sa̱nudiya.
10 Ele respondeu: Ao entrardes na cidade, encontrareis um homem carregando uma bilha de água; segui-o até a casa em que ele entrar,
11 Sa̱na̱jtesiy siva rorijya̱mi̱: Su̱tesiy Datyanu̱ jiñijyu̱: ¿Nu̱tyijiña̱ rani̱cha rorichichumarya, nu̱tyijiy? jasityi ra̱jmyicha Pásco vichtya rundamu jmyi̱sarayu, risa̱ datyavavyedata.
11 e direis ao dono da casa: O Mestre pergunta-te: Onde está a sala em que comerei a Páscoa com os meus discípulos?
12 Ni̱ni̱ ji̱ta ra̱dityanu variy sa̱dara rorichichuma samiy jdutyasara, na̱varyoriy. Jasiñi̱day sa̱na̱jdutya̱siy nu̱ña̱jiju̱ra jmyichara.”
12 Ele vos mostrará no andar superior uma grande sala mobiliada, e ali fazei os preparativos.
13 Nadaya̱da ji̱ta variy, darya ni̱day nanudiñuvejada ti̱ta̱ju̱ riva, nu̱tyu su̱teda Jesús darya nadiva. Nani̱dutya̱da ji̱tara Pásco rundamu jmyi̱sara variy jasiy.
13 Foram, pois, e acharam tudo como Jesus lhes dissera; e prepararam a Páscoa.
14 Jdutyasaranumatiy ravicha̱da jmyichara, sata̱ñuvejada ji̱ta Jesús variy jmyijyomu, sisa̱ datyavay jarye yisa̱ju̱.
14 Chegada que foi a hora, Jesus pôs-se à mesa, e com ele os apóstolos.
15 — ausente —
15 Disse-lhes: Tenho desejado ardentemente comer convosco esta Páscoa, antes de sofrer.
16 — ausente —
16 Pois vos digo: não tornarei a comê-la, até que ela se cumpra no Reino de Deus.
17 — ausente —
17 Pegando o cálice, deu graças e disse: Tomai este cálice e distribuí-o entre vós.
18 — ausente —
18 Pois vos digo: já não tornarei a beber do fruto da videira, até que venha o Reino de Deus.
19 Saryeda ji̱ta Jesús varirya pa̱, si̱chana̱tya̱danumatiñi̱ Ju̱denu ranchiy, sapata̱da ji̱ta varirya, sasa̱yada ji̱ta variryi. Saniquejada variy: “Rani̱ jirya ravyu̱, jiryatiy rache̱y jiryeyadaju̱ra. Jirye̱ntya jmyichara daryara, jirya̱tidye jachipityasara riva ray.”
19 Tomou em seguida o pão e depois de ter dado graças, partiu-o e deu-lho, dizendo: Isto é o meu corpo, que é dado por vós; fazei isto em memória de mim.
20 Daryamusidye saryeda jibyedivasirya jatuvu̱ntiy, saniquejada ji̱ta variy: “Jirya jatuvu̱ rañi̱cha vadi jnu̱tya̱, jiryatiy rayndaja̱musirya, jiryatiy rumicharanuma jiryeyadaju̱ra.
20 Do mesmo modo tomou também o cálice, depois de cear, dizendo: Este cálice é a Nova Aliança em meu sangue, que é derramado por vós...
21 Jirya̱jnu̱y, ravichanuma mi̱sancha rajyomutujsa̱, sajomutu ni̱tiy sa̱y ramyityasimyimyu ray.
21 Entretanto, eis que a mão de quem me trai está à mesa comigo.
22 Sa̱jyasara ji̱ta Nijya̱mi̱denu jiyusiy, darya bacharatiy saju̱ra. Jiii, ta̱ju̱na̱te darya, ta̱ju̱, chi̱na̱ sa̱yasitye ni̱ Nijya̱mi̱denute day, chi̱.”
22 O Filho do Homem vai, segundo o que está determinado, mas ai daquele homem por quem ele é traído!
23 Rijyo̱ta̱da ji̱ta jtaja̱doda nu̱ñi danu̱ju̱myusiy variyu: “¿Mi̱ra vu̱tyenu ra̱sa̱ñi̱ Jesús jimyityasimyimyu, mi̱?”
23 Perguntavam então os discípulos entre si quem deles seria o que tal haveria de fazer.
24 Jadchiy ji̱ta riñiquetta̱dantiyu: “¿Mi̱ra vu̱tyenu ra̱cha jaryetasi̱ vu̱ntyityu̱ju̱, mi̱?”
24 Surgiu também entre eles uma discussão: qual deles seria o maior.
25 Su̱teda ji̱ta Jesús variy ruuva: “Rinsu̱chara ji̱ta ja̱mu nutyityu̱veda riy nijya̱nvajyuu. Ru̱tachara ji̱ta samiy jvaavye variryi, rityi sabonichara riy nijya̱nvajyuu.
25 E Jesus disse-lhes: Os reis dos pagãos dominam como senhores, e os que exercem sobre eles autoridade chamam-se benfeitores.
26 Jiryequebyimu ji̱tamu̱y ne ra̱chasara daryá; daryani̱ ji̱ta raryicha̱siy, jiryatiy sa̱cha nu̱tyu tamityi̱ jiryequebyimu ni̱tiy vichasara jaryiñu̱; jiryentyityu̱ ji̱ta ra̱cha nu̱tyu jiryemyuchechiy.
26 Que não seja assim entre vós; mas o que entre vós é o maior, torne-se como o último; e o que governa seja como o servo.
27 ¿Mi̱rana̱ jaryiñu̱, mi̱? varimyata jmyijyomu ma̱si̱, varimyata samuchechiy. ¿Ne viy jaryiñu̱nu̱day ni̱tiy ma̱sa jmyijyomu? Ray ji̱ta vichasara jiryequebyimu nu̱tyu jiryemyuchechidye.
27 Pois qual é o maior: o que está sentado à mesa ou o que serve? Não é aquele que está sentado à mesa? Todavia, eu estou no meio de vós, como aquele que serve.
28 Jirye ji̱ta ma̱cho̱jaya̱sara rapyaru̱tya̱danube risa̱.
28 E vós tendes permanecido comigo nas minhas provações;
29 — ausente —
29 eu, pois, disponho do Reino a vosso favor, assim como meu Pai o dispôs a meu favor,
30 — ausente —
30 para que comais e bebais à minha mesa no meu Reino e vos senteis em tronos, para julgar as doze tribos de Israel.
31 “Siimyó̱, Siimyó̱, ya̱jnu̱y Satanásiy jachiñu̱yasiy Ju̱denuva jirye, sa̱tidye jantya nu̱tyu jaruusiy muchutyasara jirye, si̱tenu rachiityari̱vay vidye jiryeñi̱cha.
31 Simão, Simão, eis que Satanás vos reclamou para vos peneirar como o trigo;
32 Ray ji̱ta tu̱chosiy sisa̱ Ju̱denu jiyadaju̱, Siimyó̱, ráñuma su̱tye jityuva̱choda rimu. Ya̱numatiy janumitye rañe̱cho̱ntiy, ya̱ma̱ vanu̱tyaniryi jityevay varintyidye.”
32 mas eu roguei por ti, para que a tua confiança não desfaleça; e tu, por tua vez, confirma os teus irmãos.
33 Su̱teda ji̱ta Siimyó̱bay variy siva Jesús: “Nutyityu̱, jdutyasi̱numa ray, ra̱tidye jiya tanuvu̱nujomuju̱ yisa̱, varimyata diiyadasa̱ra̱ju̱ ti̱ta̱ju̱.”
33 Pedro disse-lhe: Senhor, estou pronto a ir contigo tanto para a prisão como para a morte.
34 Su̱teda ji̱ta Jesús variy siva: “Ri̱tatye yiva Pyítru, diye, netimyu̱ ne sa̱suy tavaryi didye, ya̱ra̱yasiy mumuri̱ju̱ rayada. Ya̱jtesiy variy: Ne radyetyani̱.”
34 Jesus respondeu-lhe: Digo-te, Pedro, não cantará hoje o galo, até que três vezes hajas negado que me conheces.
35 Jadchiy ji̱ta su̱teda Jesús ruuva yisa̱ datyavay: “Ri̱pa̱jadanumatiy raynsu̱yadata criquisa̱miy jirye, ne vinu dusuutyavay, dantyamu̱y ne saapatu, ¿rásu̱tyeda vidye tara jiryejyu̱ variy?” Ru̱mutya̱jada ji̱ta: “Ne, mitya.”
35 Depois ajuntou: Quando vos mandei sem bolsa, sem mochila e sem calçado, faltou-vos porventura alguma coisa? Eles responderam: Nada.
36 Su̱teda Jesús variy ruuva: “Diye ji̱ta, ni̱tiy criquityi̱, sa̱ma̱ jtosirya; daryadantyi, ni̱tiy dusuutyi̱, sa̱ma̱ jtosiy varintyidyerya. Mi̱nintyimyu̱ ne jichityitya̱ ti̱, sa̱ma̱ ta̱ryu̱tyara jichujay, sa̱tidye ta̱ryu̱y ramurichiryatara muruta̱ jichityitya̱ju̱.
36 Mas agora, disse-lhes ele, aquele que tem uma bolsa, tome-a; aquele que tem uma mochila, tome-a igualmente; e aquele que não tiver uma espada, venda sua capa para comprar uma.
37 Tapi ri̱tay jiryiva: Ra̱day jto̱taniy rimura jirya niquejada nu̱chara: Rivyichadeda nu̱tyu jvi̱ nta variñi̱, tapi jiryatiy nu̱chara raynchirya, ra̱day jto̱tanimyu̱y ti̱ta̱ju̱ra.”
37 Pois vos digo: é necessário que se cumpra em mim ainda este oráculo: E foi contado entre os malfeitores {Is 53,12}. Com efeito, aquilo que me diz respeito está próximo de se cumprir.
38 Ru̱teda ji̱ta sisa̱ datyavay variy yiva: “Nutyityu̱, jiryatirya dadajyu̱y muruta̱ jichityitya̱.” Su̱teda variy ruuva: “Rasa̱ra̱numa.”
38 Eles replicaram: Senhor, eis aqui duas espadas. Basta, respondeu ele.
39 Sasipyateda ji̱ta variy jadchiy, saya̱da ji̱ta daryatiy saju̱tyadoda Odivu musiquimuyu. Richiityari̱jada ji̱ta sisa̱ datyavay variy rumuntiyu.
39 Conforme o seu costume, Jesus saiu dali e dirigiu-se para o monte das Oliveiras, seguido dos seus discípulos.
40 Sito̱jadanumatiy vichajomu, jasityi sito̱ru̱yada, su̱tañuvejada ji̱ta ruuva: “Jirya̱numa tu̱chu sisa̱ Ju̱denu, jirya̱tidye jto̱ su̱mu̱tya̱data jiryimu jantyasa̱damu.”
40 Ao chegar àquele lugar, disse-lhes: Orai para que não caiais em tentação.
41 Sanumuteda ji̱ta variy nu̱jipyudeju̱ rirya̱jisiy, sa̱dasidyoda ji̱ta variy jasiyu, satu̱choda variy sisa̱ Ju̱denu.
41 Depois se afastou deles à distância de um tiro de pedra e, ajoelhando-se, orava:
42 Saniquejada variy: “Ye̱ye̱, jivya̱tatiy, ya̱ramityaniy rivara jirya paru̱tyasa̱da; dañumamu̱y ne ye̱chaniy daryá, daryatiy ravya̱ta yivara, daryani̱ ji̱ta ye̱chanidyerye, daryatiy jivya̱ta dacyu̱.”
42 Pai, se é de teu agrado, afasta de mim este cálice! Não se faça, todavia, a minha vontade, mas sim a tua.
43 Samu̱ti̱jada ji̱ta ti̱qui Ju̱denu jpa̱nu jarichumusiy simu Jesús, savanu̱tyadeda ji̱ta variy jasiñi̱.
43 Apareceu-lhe então um anjo do céu para confortá-lo.
44 Jiryatiy saparu̱tya̱da jaryi jijechimyuyu, satu̱choda jaryivya̱ju̱ sisa̱ Ju̱denu variy. Saja̱ta̱yada ji̱ta variy, rasuteda saja̱ta̱ya̱ nu̱tyu nudaja̱ yivasiy mucadincha variy.
44 Ele entrou em agonia e orava ainda com mais instância, e seu suor tornou-se como gotas de sangue a escorrer pela terra.
45 Sanubesubedanumatiy joráyadivasiy, sata̱rya̱jada ji̱ta yisa̱ datyavamyuju̱ntiy, sadiñuvi̱jada ma̱vye variy ruuva, riñuvayadanube jime̱.
45 Depois de ter rezado, levantou-se, foi ter com os discípulos e achou-os adormecidos de tristeza.
46 Su̱teda Jesús variy ruuva: “¿Ta̱ju̱na̱ jiryeme̱, ta̱ju̱? ¡Jirya̱nubesumiy, jirya̱tu̱chu sisa̱ Ju̱denu, jirya̱tidye ramijeryi̱ su̱mu̱tya̱data jiryimu jantyasa̱damu!”
46 Disse-lhes: Por que dormis? Levantai-vos, orai, para não cairdes em tentação.
47 Jesús niquejadamu ji̱ta ruuto̱jada nijya̱nvajyuu. Riyanti̱ ji̱ta savicha̱da Judásiy jtyati̱bay, Jesúsjsa̱ datyavay tenu. Satuudiyada ji̱ta Judásibe variñi̱ Jesús, sa̱tidye siiñuva̱y jasiñi̱.
47 Ele ainda falava, quando apareceu uma multidão de gente; e à testa deles vinha um dos Doze, que se chamava Judas. Achegou-se de Jesus para o beijar.
48 Su̱teda ji̱ta Jesús variy siva: “Judásiy, ¿siiñuva̱yadatate jiche̱ñi̱ Nijya̱mi̱denu jimyityasimyimyutecu̱?”
48 Jesus perguntou-lhe: Judas, com um beijo trais o Filho do Homem!
49 Ridyiyadanumatiy Jesúsjsa̱ vichavay riva nu̱tyura ra̱cha, nu̱tyura, ru̱teda variy siva: “Nutyityu̱, ¿vurya̱vidye jvatye jichityitya̱ta riy, vurya̱?”
49 Os que estavam ao redor dele, vendo o que ia acontecer, perguntaram: Senhor, devemos atacá-los à espada?
50 Savatajo̱doda ji̱ta ti̱qui rityenu variñi̱ caserdótevyeda nutyityu̱ muchechiy, jiryatiy sara̱cha̱da daryaju̱ra satuva̱y.
50 E um deles feriu o servo do príncipe dos sacerdotes, decepando-lhe a orelha direita.
51 Jesús ji̱ta niquejada variy: “¡Ra̱cha̱miy!” Saja̱tyo̱jada ji̱ta variy muchechiy tuva̱cco̱mu, sami̱sadeda variy ratani̱.
51 Mas Jesus interveio: Deixai, basta. E, tocando na orelha daquele homem, curou-o.
52 Su̱teda ji̱ta variy ruuva caserdótevyeda nutyityu̱miy, jiivu̱setavay nutyityu̱miy jarye ruusa̱ju̱, rimyityumiy jaryentiy: “¿Nu̱tyichiy jiryemya̱siñu̱y rayaro̱ju̱ jichityitya̱ta, nu̱tyichiy? ju̱mu̱tya jarye, nu̱tyu paranu̱ni̱ nta ravyicha variy jiryejyu̱.
52 Voltando-se para os príncipes dos sacerdotes, para os oficiais do templo e para os anciãos que tinham vindo contra ele, disse-lhes: Saístes armados de espadas e cacetes, como se viésseis contra um ladrão.
53 Rañi̱chanu̱chityi Ju̱denu nijyu̱ jachipiya̱jomu jiryisa̱, tama̱ jiryiriñu̱chiy variy jasirye, tama̱. Rito̱ma̱ ji̱ta jiryeryunda, nupocudi jtacha̱da jarye risa̱ju̱.”
53 Entretanto, eu estava todos os dias convosco no templo, e não estendestes as mãos contra mim; mas esta é a vossa hora e do poder das trevas.
54 Ruurityadeda ji̱ta variñi̱ Jesús, ruuto̱ta̱da ji̱ta caserdótevyeda ja̱mu nutyityu̱ rorimyuni̱. Pyítrubay ji̱ta siityari̱jada nu̱jipyudeju̱ variryi.
54 Prenderam-no então e conduziram-no à casa do príncipe dos sacerdotes. Pedro seguia-o de longe.
55 Ru̱quinchodanumatirya jiiday vatapadajache, rimya̱sasa̱deda variy jasiy ratuunu, Pyítrubay jarye ruusa̱.
55 Acenderam um fogo no meio do pátio, e sentaram-se em redor. Pedro veio sentar-se com eles.
56 Sadiyada ji̱ta muchechityu siva Pyítrubay, sama̱sa̱da jiidadyamu, su̱nu̱yadanumatiy samiy sana̱cho̱, saniquejada variy: “Jiñu vanu jarye vichasara sisa̱ Jesús.”
56 Uma criada percebeu-o sentado junto ao fogo, encarou-o de perto e disse: Também este homem estava com ele.
57 Sara̱yada ji̱ta Pyítrubay variy sayada: “Vatura, ne radyetya dañi̱ Jesús day.”
57 Mas ele negou-o: Mulher, não o conheço.
58 Rivasidye ji̱ta sadiyada nu̱ sivantiy, su̱teda ji̱ta siva: “¿Jiñi̱ta vichasara rityenuntiy?” Su̱mutya̱jada ji̱ta Pyítrubay variñi̱: “¡Vanu, ne radye!”
58 Pouco depois, viu-o outro e disse-lhe: Também tu és um deles. Pedro respondeu: Não, eu não o sou.
59 Taraqui jóramusintyi, saniquejada ji̱ta nu̱ jaryivya̱ju̱: “¡Si̱tenu savichasara jiñu vanu sisa̱ Jesús, tapi ni̱ vitya Cadidéyamusi̱!”
59 Passada quase uma hora, afirmava um outro: Certamente também este homem estava com ele, pois também é galileu.
60 Saniquejada ji̱ta Pyítrubay variy: “¡Vanu, ne radyetya ta̱ranchiy jiñique, ta̱ranchiy!” Saniquejadasa̱ra̱ju̱ sasuyada tavaryi variy jasiy.
60 Mas Pedro disse: Meu amigo, não sei o que queres dizer. E no mesmo instante, quando ainda falava, cantou o galo.
61 Sa̱numityejada ji̱ta nutyityu̱ Jesús variy, su̱nu̱yada sana̱cho̱ Pyítrubay. Sajachipitya̱da ji̱ta Pyítrubay varirya saniquejada, jiryatiy su̱tesiy riva: “Tavaryi suyadajisiy diye, ya̱ra̱y mumuri̱ju̱ rayada.”
61 Voltando-se o Senhor, olhou para Pedro. Então Pedro se lembrou da palavra do Senhor: Hoje, antes que o galo cante, negar-me-ás três vezes.
62 Sasipyateda ji̱ta Pyítrubay variy, su̱na̱yada jivyara jachipiya̱jadamu variy.
62 Saiu dali e chorou amargamente.
63 Jadchiy ji̱ta, jiryatiy vaduy rañi jnu̱chuni̱ Jesús, rirya̱rupanta̱da jvatyiyada yavatya̱damuni̱.
63 Entretanto, os homens que guardavam Jesus escarneciam dele e davam-lhe bofetadas.
64 Ripyuryejada ji̱tantirya sani̱sintyi, ruutaja̱doda variñi̱: “¡Ya̱datyacu̱! ¿Chi̱ra ju̱vesiy jiñiy, chi̱?”
64 Cobriam-lhe o rosto e diziam: Adivinha quem te bateu!
65 Riñiquejada ji̱tara va̱cha niquejada yavityiye̱yadamu sanijyu̱ntiy.
65 E injuriavam-no ainda de outros modos.
66 — ausente —
66 Ao amanhecer, reuniram-se os anciãos do povo, os príncipes dos sacerdotes e os escribas, e mandaram trazer Jesus ao seu conselho.
67 — ausente —
67 Perguntaram-lhe: Dize-nos se és o Cristo! Respondeu-lhes ele: Se eu vo-lo disser, não me acreditareis;
68 Raryityi jtaja̱nu darya jiryentyidye, jirya̱vidye jmutya̱ varintyidyerye.
68 e se vos fizer qualquer pergunta, não me respondereis.
69 Diyemusiy ji̱ta, sa̱ma̱sajaya̱sara Nijya̱mi̱denu santyityudamyu Ju̱denu jaryi vanu̱rya.”
69 Mas, doravante, o Filho do Homem estará sentado à direita do poder de Deus.
70 Ru̱tacha̱deda ji̱ta variy siva: “¿Jiñi̱ta si̱tenu Ju̱denu denu day?” Su̱mutya̱jada ji̱ta variryi: “Jiryetyi jtay daryadaryecyu̱.”
70 Então perguntaram todos: Logo, tu és o Filho de Deus? Respondeu: Sim, eu sou.
71 Riñiquejada ji̱ta variy: “¿Ta̱ju̱ra vu̱vya̱ta riy tu̱chuvay sanijyu̱nu̱day, ta̱ju̱? ¡Vu̱ñi tuva̱chuma̱ra su̱tosiy niquejada!”
71 Eles então exclamaram: Temos nós ainda necessidade de testemunho? Nós mesmos o ouvimos da sua boca.
Atalhos do teclado
- Capítulo anterior←
- Próximo capítulo→
- Versículo anteriork
- Próximo versículoj
- Limpar seleçãoEsc
- Esta ajuda?
Estude este capítulo no WhatsApp
Peça à IA da Bíblia Fala para explicar Lucas 22, comparar traduções ou montar um estudo — tudo direto pelo WhatsApp.